Bulanık Mantık ile Trafik Güvenliği Modellemesi

1--Çalışmanın amacı; karayollarının projelendirilmesi, yapımı aşamasında veya şu an hizmete açık kesimlerinde, kaza olabilecek olası kesimleri belirlemek ve gerekli önlemleri önermektir. Karayolu geometrisinin, trafik kazalarının oluşumunda etkisinin olduğu bilinmektedir.

1.1--Bu çalışmada, şehirlerarası bölünmemiş karayolunda trafik kazalarının oluşumunda payı olan karayolunun geometrik özellikleri, çevresinin etkisi ve hız gibi etkenler incelenerek değerlendirilmiştir. Trafik kazalarının oluşumunda oldukça fazla belirsizlik bulunmaktadır. Bu nedenle model oluşumunda bulanık mantık (fuzzy logic) yaklaşımı kullanılmıştır.

2--Bulanık mantığa dayalı model geliştirilmesinde en önemli konu üyelik işlevlerinin belirlenmesidir. Üyelik işlevlerinin geliştirilmesinde kaynak araştırmasından yararlanılmıştır. Trafik kazalarına etki eden etmenlerin birden fazlasının birlikte değerlendirildiği bir model geliştirilmiştir.

3-- Daha önceki çalışma sonuçlarına dayanarak şehirlerarası bölünmemiş karayollarında,karayolu güvenliğini etkileyen en önemli değişkenin o karayolundaki trafik hacmi olduğunu söyleyebiliriz. YOGT’nin az olması (2 000 tş/gün’e kadar) durumunda şehirlerarası bölünmemiş karayollarında, karayolu güvenliğinde önemli bir değişiklik oluşmamaktadır. Bu değer 5 000 tş/gün’ün üzerine çıktığında ise etkisi çok fazladır.

3.1--Şerit genişliğinin çok dar tutulması da trafik kazalarının oluşumunda oldukça etkilidir. Şerit genişliğini artırarak kazaların oluşumu büyük ölçüde engellenebilir. Banket genişliğinin hiç alınmaması, şehirlerarası bölünmemiş karayollarında kazaların oluşmasında etkendir. Şerit genişliği çok fazla olsa da eğer banket yok ise bu durum kazaların oluşumunda etkili olmaktadır.

3.2--Daha önceki çalışmalar karayolunun boyuna eğiminin tek başına karayolu güvenliğinde çok etkili olmadığını göstermektedir. Dikkat çeken nokta, çok dik çıkış eğimlerinde kazaların pek olmadığı yönündedir. Fakat tam tersi çok dik iniş eğimlerde kazalara çok sık rastlanmaktadır. Böyle bir durumda karayolunun boyuna eğiminin, karayolu güvenliğinde etkili olmadığı söylenemez. Burada önem kazanan değişken hız ve yatay kurba yarıçapıdır.

3.3--Bunun gibi diğer değişkenler de tek başlarına değerlendirildiğinde karayolu güvenliğinde çok etkili olmadıkları izlenimi veriyorlar. Ancak, bu değişkenler birlikte düşünüldüğünde çok değişkenli olasılıklar ortaya çıkmaktadır. Şehirlerarası karayollarının güvenliğinde oldukça etkili olan diğer değişkenler ise karayolu kenarı tehlike oranı ve özellikle de bağlantı yollarının yoğunluğudur.

4--Modelde, bulanık olan trafik değişkenleri, EĞER-İSE kuralları oluşturularak çözümlenmektedir.Bu model, ABD verileri ile oluşturulmuştur. Ancak, ülkemiz koşullarına uyarlanması ve ülkemiz verileri ile kullanılması için çalışmalar devam etmektedir. Üyelik fonksiyonu sayılarının iki olması, kılavuz alınan modelin sonuçları ile uyumlu olması için seçilmiştir.

4.1--Değişkenlerin üyelik fonksiyon sayısının artırılması, modelin hassasiyetini artıracaktır.

Modelin getirdiği yararlar:

1--- Karayolu güvenliğinde etkili olan ve kesin rakamlarla tanımlayamadığımız değişkenler birlikte değerlendirilmektedir.

2--- Trafik kazaları sonucu kaybedilen, maddi olarak değer biçemediğimiz insan hayatlarının kazanılmasına katkı yapması beklenilmektedir.

3--- Karayolu güvenliğinde, sayısal değerleri kullanmadan sadece bulanık kavramları kullanarak sorunlara çözüm getirilmektedir.

4--- Kullanılmakta olan bir karayolunun geometrik değişkenleri karayolu güvenliği açısından değerlendirilebilir. Karayolu kesiminde, soruna neden olan değişken kolaylıkla bulunur ve iyileştirmesi yapılabilir.

5--- Eğer yeni bir karayolu yapımı planlanıyor ise, karayolu güvenliği tasarım aşamasında değerlendirileceği için ülke yararına kaynak kazancı elde edilecektir.

6--Ayrıca, şehirlerarası karayollarında trafik kazalarının önlenmesine katkı sağlayacağı için maddi kayıplar azaltılarak da bir kaynak kazancı sağlamak olasıdır.

Kaynak:İMO Teknik Dergi, 2009 4635-4651, Yazı 305--Bulanık Mantık ile Trafik Güvenliği Modellemesi*--Nuran BAĞIRGAN*--Mustafa KARAŞAHİN**